SGK İşyerini “Şüpheli” veya “Kontrollü” Olarak İşaretlediyse Şirket Ne Yapmalı?

SGK şüpheli veya kontrollü işyeri kodu görüldüğünde ilk yapılacak iş, tanımlamanın dayanağını ve hangi işlemleri etkilediğini belirlemektir. Bu kayıtlar, işyerinin sahte olduğuna ilişkin nihai tespitle aynı değildir. Şirket; faaliyet belgelerini ve bildirilen kişilerin gerçek çalışmalarını dönem bazında hazırlamalı, ilgili SGK birimine yazılı başvurmalı ve sonraki kurum işlemlerini ayrı ayrı takip etmelidir.

Yalnızca “Şirketimiz faaldir” açıklaması yeterli bir dosya oluşturmaz. İşyerinin varlığı, belirli çalışanın belirli dönemde hizmet akdiyle çalışması ve sistemdeki tanımlamanın gerekçesi farklı sorulardır. Sağlıklı bir inceleme, bu üç başlığı birbirine bağlayan kayıtlarla yürütülür.

Şüpheli, kontrollü ve sahte işyeri arasındaki fark nedir?

SGK’nın 12 Ağustos 2021 tarihli, 2021/27 sayılı Genelgesi bu tanımlamaları ayırır:

İşyeri tanımlamalarının temel farkları
TanımlamaTemel özellik
Şüpheli (Ş)Sahte tanımlı işyeriyle işveren, ortak veya üst düzey yönetici bağlantıları üzerinden sistemce oluşturulabilir.
Kontrollü (K)Sahte olma potansiyeli yüksek değerlendirilen işyerinin incelemeye alınmasıdır.
Sahte (S)Denetimle belirlenen sahte işyeri durumuna ilişkin tanımlamadır.

Şüpheli kaydında, denetim sonuçlanıncaya veya sahte tanımlaması yapılıncaya kadar hizmet bildirme ve birleştirme devam eder. Kontrollü kaydında ise hizmetlerin henüz iptal edilmemiş olması, hizmet bildirme ve birleştirmede kullanılabilecekleri anlamına gelmez; elektronik hizmet beyanı da engellenir. Kaynak: 2021/27 sayılı SGK Genelgesi, bölümler 2, 2.2.3, 2.3 ve 3.

Bu işaretler, işçinin işten ayrılış koduyla veya vergi uygulamasındaki özel esaslar değerlendirmesiyle karıştırılmamalıdır. İncelemenin konusu, işyerinin ve bildirilen çalışmaların gerçekliğidir.

Şirket ilk aşamada hangi bilgileri netleştirmeli?

İnsan kaynakları, mali müşavir ve şirketin hukuki sürecini yürüten kişi aynı belge seti üzerinden çalışmalıdır. Farklı birimlerden birbirini tutmayan açıklamalar verilmesi, asıl uyuşmazlığın anlaşılmasını zorlaştırır. İlk çalışma için şu bilgiler tek bir işlem çizelgesinde toplanabilir:

  1. Kaydın tam adı: Ekrandaki harf, açıklama, işyeri sicili ve görüldüğü tarih.
  2. Dayanak: Tanımlama yazısı, denetim sevki, rapor veya bağlantılı işyeri kaydı.
  3. Dönem: Şüphenin hangi aylara ve hangi faaliyet adresine ilişkin olduğu.
  4. Kişiler: Tüm bildirimlerin mi, belirli çalışanların mı incelendiği.
  5. Somut etki: Beyan engeli, hizmet iptali, borç, ceza veya başka işlem bulunup bulunmadığı.
  6. Tebligatlar: Belge isteme yazısı ve diğer kararların tebliğ kayıtları.

Şirket kayıtlarında eski ortak, yönetici veya adres bilgisi görünüyorsa, değişiklik tarihleri ticaret sicili ve ilgili belgelerle karşılaştırılmalıdır. Bununla birlikte, tescil bilgisinin güncellenmesi ile geçmiş dönem çalışmasının kanıtlanması ayrı işlerdir; biri diğerinin yerine geçmez.

Gerçek faaliyet ve çalışma hangi belgelerle ortaya konulabilir?

5510 sayılı Kanun’un 4/1-a maddesi, hizmet akdiyle çalıştırılmayı esas alır. Bu nedenle vergi kaydı veya prim ödemesi, tek başına ilgili kişinin gerçekten çalıştığı sorusunu cevaplamaz. Belge hazırlığında şirketin faaliyetiyle kişinin yaptığı iş arasında bağlantı kurulmalıdır.

Faaliyet ve çalışma belgelerini eşleştirme tablosu
İnceleme başlığıKarşılaştırılabilecek kayıtlarCevaplanacak soru
İşyeri ve adresKira sözleşmesi, tapu, kira ödemeleri, vergi yoklaması, abonelik ve tüketim kayıtlarıİlgili dönemde faaliyet nerede yürütülüyordu?
Üretim veya hizmetSipariş, üretim kaydı, stok hareketi, iş emri, müşteri teslimiŞirket hangi işi, ne zaman yaptı?
Sevkiyatİrsaliye, taşıma belgesi, teslim tutanağı ve depo kaydıİşin gerçekleşmesi hangi dış kayıtlarla destekleniyor?
Ücret ve muhasebeÜcret bordrosu, banka ödemesi ve muhasebe kaydıÖdeme hangi kişiye ve hangi dönem için yapıldı?
Kişinin çalışmasıGörev tanımı, puantaj, vardiya, görev yazışmaları ve iş çıktılarıKişi hangi görevi, hangi tarihlerde yerine getirdi?

Her işyerinde her belge bulunmayabilir. Bir yazılım şirketinden üretim bandı veya sevkiyat kaydı beklemek anlamlı değildir; görev kayıtları, proje teslimleri ve iş yazışmaları daha açıklayıcı olabilir. Saha çalışanı, uzaktan çalışan veya müşterinin adresinde görevlendirilen personel için de çalışma biçimine uygun kayıtlar seçilmelidir.

Önerilen eşleştirme sırası şöyledir: çalışan → ay → görev → iş çıktısı → ücret ödemesi → SGK bildirimi. Bu, mevzuatta öngörülmüş zorunlu bir dosya formatı değil, belgelerin birlikte değerlendirilebilmesini sağlayan hazırlık yöntemidir.

Örneğin depoda çalışan bir kişi için aynı aya ait puantaj, hazırladığı sevkiyat kayıtları, teslim belgeleri ve ücret ödemesi birlikte sunulabilir. Yalnızca iş sözleşmesinin bulunması, sözleşmenin ilgili dönemde fiilen uygulandığını tek başına göstermeyebilir.

Çelişen veya eksik kayıtlar nasıl ele alınmalı?

Ücret ayı ile banka ödeme tarihi farklıysa bunun nedeni açıklanmalıdır. Adres değişmişse eski ve yeni yer için faaliyet dönemleri ayrılmalıdır. Denetim sırasında işyerinin kapalı bulunması hâlinde çalışma saatleri, vardiya düzeni, taşınma veya geçici faaliyet kesintisi varsa bunların gerçek kayıtları hazırlanmalıdır.

Sonradan gerçeğe aykırı puantaj oluşturmak veya geçmiş tarihli belge düzenlemek çözüm değildir. Mevcut belgenin aslı korunmalı; sonradan hazırlanan açıklama, açıklama tarihi belirtilerek sunulmalıdır. İşyerindeki herkesin aynı genel beyanı vermesi yerine, kişilerin gerçekten bildikleri iş ve dönem açıklanmalıdır.

SGK’ya başvuru ve denetim süreci nasıl yürütülmeli?

Başvuru, ilgili sosyal güvenlik il müdürlüğü veya sosyal güvenlik merkezine, işyeri sicili belirtilerek yapılmalıdır. Ekran görüntüsünün yanında, uyuşmazlığın ne olduğunu anlatan kısa açıklama ve numaralı ek listesi hazırlanması yararlıdır. Yalnızca “kodun kaldırılmasını” istemek yerine talebin dayanakları gösterilmelidir.

  • Tanımlamanın dayanağının, tarihinin ve kapsamının bildirilmesi istenebilir.
  • Faaliyet ve gerçek çalışma belgeleri, ilgili dönemlerle eşleştirilerek sunulabilir.
  • Tescil bilgilerindeki somut hata varsa düzeltme ayrıca talep edilebilir.
  • Gerekli incelemenin yapılması, tanımlamanın kaldırılmasının değerlendirilmesi ve sonucun yazılı bildirilmesi istenebilir.
  • Beyan engeli bulunuyorsa etkilenen dönemler ve sistem uyarıları ayrıca gösterilmelidir.

Genelgeye göre kontrollü kaydın kaldırılması, denetim raporuna veya ilgili servisin değerlendirmesine; şüpheli kaydın kaldırılması ise denetim raporuna bağlanmıştır. Dolayısıyla başvuru yapılması, kaydın kendiliğinden kalktığı anlamına gelmez. Kaynak: 2021/27 sayılı Genelge, bölümler 2.5.2 ve 2.5.3.

Belge isteme yazısının süresi ayrıca izlenmeli

5510 sayılı Kanun’un 86. maddesinin ikinci fıkrası, işyeri defter, kayıt ve belgelerinin yetkili denetim görevlilerince istenmesi hâlinde on beş gün içinde ibrazını öngörür. İşverenler bakımından genel saklama süresi, ilgili yılı takip eden yıl başından başlayarak on yıldır.

Her bilgi isteme yazısı aynı hukuki dayanağa sahip olmayabilir. Yazının kapsamı, tebliğ tarihi ve istenen belgeler ayrı kontrol edilmelidir. Belgeler yetiştirilemiyorsa gerekçeli ek süre talebi sunulması değerlendirilebilir; talebin verilmesiyle sürenin uzadığı varsayılmamalıdır.

Kanun’un 59. maddesi uyarınca denetim görevlilerinin düzenlediği tutanaklar, aksi sabit oluncaya kadar geçerlidir. Bu nedenle tutanaktaki yanlış adres, tarih, kişi veya faaliyet bilgisinin hangi belgeyle çürütüldüğü açıkça gösterilmelidir. Genel bir itiraz yerine her somut tespitin ayrı cevaplanması daha açıklayıcıdır.

Elektronik beyanname verilemiyorsa ne yapılmalı?

Hata mesajı, işlem zamanı ve etkilenen beyan dönemi kaydedilmelidir. İlgili birime yazılı başvuruda sistem engelinin giderilmesi ve verilemeyen bildirimler için uygulanacak işlemin açıklanması istenmelidir. Başvurunun kayıt numarası ile Kurum cevabı saklanmalıdır.

Bildirimi gerçekte çalışılmayan başka bir işyeri siciline taşımak yerine, gerçek işyerindeki engelin çözümü takip edilmelidir. Kod kaldırıldığında da yalnızca ekranın açılmasıyla yetinilmemeli; verilemeyen dönemler, tahakkuklar ve ödeme tarihleri mali müşavirle birlikte kontrol edilmelidir.

İtiraz süresi ve görevli mahkeme nasıl belirlenir?

“SGK koduna itiraz süresi” adı altında her işleme uygulanabilecek tek bir süre yoktur. Ekrandaki tanımlama, hizmet iptali, prim tahakkuku, idari para cezası ve ödeme emri ayrı işlemler olabilir. Başvuru yolu, dava konusu yapılacak işlemin niteliğine göre belirlenir.

  • Hizmet ve sigortalılık uyuşmazlıkları: 5510 sayılı Kanun’un 101. maddesinde, aksine hüküm bulunmadıkça iş mahkemesi görevlidir. Şirketin kodun kaldırılması talebiyle çalışanın hizmetlerine ilişkin talebi aynı kabul edilmemelidir.
  • Kurum başvurusu: 7036 sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamındaki uyuşmazlıklarda, zorunlu sigortalılık sürelerinin tespitine ilişkin istisna saklı olmak üzere dava öncesi SGK başvurusu aranır. Diğer kanunlardaki süreler saklıdır; cevap verilmemesinde altmış günlük zımni ret düzenlemesi bulunur.
  • 86. madde kapsamındaki prim borcu: Bu maddeye göre tebliğ edilen borç için Kuruma itiraz süresi bir aydır. Ret kararının tebliğinden itibaren iş mahkemesine başvuru süresi de bir aydır. Bu özel yol, her SGK borcuna genellenmemelidir.
  • 102. madde kapsamındaki idari para cezası: Tebliğden itibaren on beş gün içinde Kuruma itiraz; itirazın reddinin tebliğinden itibaren otuz gün içinde yetkili idare mahkemesine başvuru öngörülür.

Dayanaklar: 5510 sayılı Kanun, m.86, 101 ve 102; 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, m.4.

86. madde kapsamındaki prim borcuna ve 102. madde kapsamındaki cezaya Kurum nezdinde yapılan itiraz takibi durdurur; mahkemeye başvuru ise bu sonucu kendiliğinden doğurmaz. Ödeme emri veya farklı bir işlem varsa kendi rejimi ayrıca incelenmelidir. Genel bir kod kaldırma dilekçesinin, ayrı tebliğ edilen cezanın ya da borcun itirazının yerine geçtiği varsayılmamalıdır.

Faaliyette olan şirket için örnek belge hazırlığı

Varsayımsal örnek: Şirket taşındıktan sonra eski adreste yapılan kontrolde bulunamamış, belirli aylardaki bildirimleri de incelemeye alınmış olsun. Yalnızca yeni kira sözleşmesini sunmak, önceki aylardaki çalışanların ne yaptığını açıklamayabilir.

Hazırlıkta taşınma kronolojisi; eski ve yeni kira dönemleri, abonelikler, sevkiyat adresleri ve personelin görev yerleriyle birlikte gösterilebilir. Her çalışan bakımından aynı aylardaki iş çıktıları ve ücret ödemeleri eklenir. Böylece hem adres uyuşmazlığı hem çalışma iddiası ayrı belgelerle cevaplanır.

Bu örnek belirli bir sonucu garanti etmez. Dosyadaki karşıt kayıtlar, tutanaklar ve çalışan açıklamaları da birlikte değerlendirilmelidir.

Şirketlerin kaçınması gereken başlıca hatalar

  • Şüpheli, kontrollü ve sahte tanımlamalarını aynı sonuç doğuruyormuş gibi ele almak.
  • Vergi levhası, kira sözleşmesi veya prim ödemesini bütün çalışanlar için yeterli kanıt saymak.
  • Belgeleri kişi ve dönem bağlantısı kurmadan topluca sunmak.
  • Sözlü görüşmeyi kayıtlı başvurunun yerine geçirmek.
  • Belge ibrazını veya ayrı işlemlere ilişkin itirazları kod incelemesinin bitmesine kadar bekletmek.
  • Kayıtlar arasındaki gerçek çelişkileri açıklamak yerine sonradan belge üretmek.

İncelemenin merkezinde, şirketin soyut olarak faal olması kadar bildirilen çalışmaların somut gerçekliği de bulunur. İşlemin gerekçesiyle eşleşen, çalışan ve dönem ayrımı yapan bir dosya hazırlanması; başvuru, denetim ve olası yargılama aşamalarının aynı kayıtlar üzerinden yürütülmesini sağlar.

Bu makale genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut hukuki sorunlarınız için bir avukata danışmanız gerekir.