İdarenin Sözlü Talimatıyla Yapılan Ek İşin Bedeli Ödenmiyorsa Yüklenici Ne Yapabilir?
İdarenin sözlü talimatıyla yapılan ek iş için ödeme talep edilebilir; ancak işin yapılmış olması, bedelin mutlaka ödeneceği anlamına gelmez. Önce imalatın mevcut sözleşme bedeline dâhil olup olmadığı, talimatın kimden geldiği, gerekli yazılı bildirim ve onayların bulunup bulunmadığı, iş artışı koşulları ve hakediş itirazları incelenmelidir. İdarenin imalatın varlığını kabul etmesi, bu soruların tamamını cevaplamaz.
Yüklenicinin hazırlayacağı dosya, yalnız fatura ve fotoğraflardan oluşmamalıdır. İlk proje ile revize proje, şantiye defteri, toplantı tutanakları, ataşmanlar, metrajlar ve yazışmalar aynı iş kalemi üzerinden eşleştirilmelidir. Böylece işin yapılması, idarece istenmesi ve ayrıca ücretlendirilmesi ayrı ayrı tartışılabilir.
Bu yazı, esas olarak 4734 sayılı Kanun kapsamında ihale edilerek 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanununa göre sözleşmeye bağlanan yapım işlerini ele alır. İstisna kapsamındaki alımlarda ve özel usullü sözleşmelerde, uygulanacak mevzuat ile Yapım İşleri Genel Şartnamesinin sözleşmeye dâhil edilip edilmediği ayrıca belirlenmelidir.
Önce yapılan işin gerçekten ek iş olup olmadığı belirlenmelidir
Şantiyede “ek iş” denilen her imalat, hukuken ek ödeme gerektiren bir iş değildir. Özellikle anahtar teslimi götürü bedel sözleşmelerde, bir imalatın ayrı bir fiyat satırında gösterilmemesi, tek başına sözleşme dışında kaldığını kanıtlamaz. Sözleşme, uygulama projeleri, mahal listeleri, teknik şartnameler ve belgeler arasındaki öncelik sırası birlikte okunmalıdır.
İnceleme şu ayrımla yapılabilir:
- Başlangıçtan beri kapsamda olan iş: Yüklenicinin teklif hesabında gözden kaçırdığı bir imalat, bu nedenle ek işe dönüşmez.
- Mevcut iş kaleminde miktar artışı: Birim fiyat, metraj ve iş artışı hükümleri birlikte değerlendirilir.
- Onaylı değişiklikle ortaya çıkan yeni imalat: Proje değişikliği, ilave iş koşulları ve gerekiyorsa yeni birim fiyat tespiti incelenir.
- Projeden bağımsız, farklı bir iş: Mevcut sözleşmenin iş artışı sınırı içinde kendiliğinden yaptırılabilecek bir iş sayılmaz.
- Kusurlu işin düzeltilmesi: Yüklenicinin kendi sorumluluğundaki düzeltme veya yeniden yapım, ayrıca bedel istenebilecek ek işle karıştırılmamalıdır.
Nitekim Yapım İşleri Genel Şartnamesinin 23. maddesi, yüklenicinin projeden farklı yaptığı işin kabul edilebildiği bazı durumlarda bile, daha fazla malzeme veya emek kullanıldığı gerekçesiyle fazla bedel istenemeyeceğini düzenler. Dolayısıyla kabul tutanağı ile ek bedel hakkı aynı şey değildir.
Varsayımsal örnek: Bir okul yapımında drenaj hattı uygulanmış olsun. Hat ilk proje ve teknik şartnamede zaten varsa, yüklenicinin bunu teklif hesabına almamış olması ek bedel için yeterli değildir. İdare sonradan onaylı revizyonla hattın güzergâhını ve miktarını değiştirmişse bu kez değişiklik, iş artışı ve fiyat hükümleri incelenir. Aynı imalatın sahada bulunması, iki durumda aynı hukuki sonucu doğurmaz.
Sözlü talimat neden ödeme bakımından risk oluşturur?
Yapım İşleri Genel Şartnamesinin yer aldığı güncel resmî doküman paketindeki 12. maddenin beşinci fıkrası, idarenin veya yapı denetim görevlisinin yazılı tebliği olmaksızın yüklenicinin projede değişiklik yapması hâlinde sorumluluğu yükleniciye bırakır ve bu değişiklik nedeniyle hak iddia edilemeyeceğini belirtir. Bu hüküm, “kontrol görevlisi söyledi, ben de yaptım” açıklamasının neden tek başına yeterli olmadığını gösterir.
Yapı denetim görevlisinin talimat yetkisi de sınırsız değildir. Şartnamenin 15. maddesi, talimatları sözleşme ve eklerine aykırı olmama koşuluyla düzenler. Şantiyede teknik denetim yapan kişinin imzası, her durumda sözleşmeyi değiştirme veya idare adına ilave ödeme taahhüdünde bulunma yetkisi anlamına gelmez.
Bu nedenle talimat veren kişinin görevlendirme yazısı, yetki sınırı, talimatın içeriği ve yetkili makamların işlem sürecine katılımı araştırılmalıdır. İmzalı bir şantiye kaydı veya toplantı tutanağının yazılı talimat niteliği taşıyıp taşımadığı da başlığından değil, içeriğinden ve imzalayanların yetkisinden hareketle değerlendirilir.
Sözlü görüşmenin ardından gönderilmiş tarihli bir yazı, idarenin cevabı ve onaylı proje revizyonu önemli olabilir. Bununla birlikte yüklenicinin kendi hazırladığı tek taraflı açıklama, gerekli idari onayı kendiliğinden oluşturmaz. Mevcut kayıtlar korunmalı; geçmişte bulunmayan bir talimat varmış gibi belge düzenlenmemelidir.
İş artışı sınırı içinde kalmak tek başına yeterli midir?
Hayır. 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanununun 24. maddesine göre, öngörülemeyen durumlar nedeniyle iş artışının zorunlu olması; artışa konu işin sözleşmeye esas proje içinde kalması ve idareyi külfete sokmaksızın asıl işten ayrılmasının teknik veya ekonomik olarak mümkün olmaması gerekir.
Bu koşullarla anahtar teslimi götürü bedel yapım işlerinde sözleşme bedelinin %10’una, birim fiyatlı yapım işlerinde %20’sine kadar iş artışı yaptırılabilir. Birim fiyatlı yapım işlerinde Cumhurbaşkanının oranı sözleşme bazında %40’a kadar artırma yetkisi bulunması, her sözleşmede bu oranın doğrudan uygulanacağı anlamına gelmez. Karma sözleşmelerde götürü bedel ve birim fiyatlı kısımlar ayrıca değerlendirilir.
Örneğin tutarı %10’un altında kalan, ancak sözleşmeye esas projeden bağımsız bir imalatın sırf oran uygun diye mevcut sözleşmeye eklenmesi mümkün görülmemelidir. Aynı şekilde yazılı talimat bulunması da kanunun iş artışı koşullarına aykırılığı tek başına gidermez.
Ek iş hangi belgelerle ve nasıl ispatlanır?
En yararlı yöntem, her tartışmalı imalat için ilk kapsamı, talimatı, gerçekleşen miktarı ve ödeme durumunu tek satırda karşılaştırmaktır. Belgelerin yalnız bulunması değil, aynı imalata ve aynı döneme ait olduğunun gösterilmesi önemlidir.
| Belge | Cevaplanacak soru |
| İlk proje, mahal listesi ve teknik şartname | İmalat başlangıçtaki sözleşme bedeline dâhil miydi? |
| Revize proje ve değişiklik onayı | Ne değişti; değişikliği kim, ne zaman onayladı? |
| Şantiye defteri, toplantı tutanağı ve yazışmalar | İşi kim istedi; talimatın içeriği ve yetki dayanağı neydi? |
| Ataşman, röleve ve metraj | Hangi imalat, nerede ve hangi miktarda gerçekleştirildi? |
| Fotoğraf, teslim ve kabul kayıtları | İmalatın varlığı, tarihi ve kullanımı hangi kayıtlarla doğrulanıyor? |
| Hakediş, kesin hesap ve ödeme dökümü | Bedel hesaba alındı mı; daha önce ödendi mi; hangi kaleme itiraz edildi? |
Fatura, malzeme alındığını veya gider yapıldığını gösterebilir; malzemenin ilgili kamu işinde kullanıldığını ve idarenin ek ödeme yükümlülüğünü tek başına kanıtlamaz. E-posta ve mesajlar da HMK 199 kapsamında belge niteliğinde değerlendirilebilse bile, her elektronik kayıt imzalı talimat veya kesin delil değildir. İçeriğin, gönderenin ve bütünlüğün yanı sıra senetle ispat kuralları da dikkate alınır.
İmalat kapatılacak, sökülecek veya sonradan ölçülmesi güçleşecekse hukuki yarar koşuluyla HMK 400 kapsamında delil tespiti düşünülebilir. Keşif ve bilirkişi incelemesi işin miktarını ortaya koyabilir; talimat veren kişinin hukuki yetkisini veya alacak hakkını kendiliğinden belirlemez.
Hakediş ve kesin hesap itirazlarında hangi süreler önemlidir?
Önce sözleşmeye uygulanacak şartname sürümü belirlenmelidir. 30 Temmuz 2025 değişiklikleri 1 Eylül 2025’te yürürlüğe girmiştir. Geçiş hükmü, daha önce ilanı veya yazılı duyurusu yapılan ihaleler için önceki düzenlemeyi esas alır. Bu nedenle yalnız işin yapıldığı veya hakedişin düzenlendiği tarihe bakmak yeterli değildir.
Kamu İhale Kurumunun değişiklik duyurusunda da açıklanan yeni düzenleme kapsamında şu ayrımlar gözetilmelidir:
- Geçici hakediş itirazı: YİGŞ 39/4-e uyarınca geçici hakedişe ve imzadan tahakkuka kadar yapılan düzeltmelere itiraz, en geç kesin hesapların idareye teslim edildiği tarihe kadar dilekçeyle bildirilir.
- Kesin hesap incelemesi: YİGŞ 40 kapsamında yükleniciye kesin hesapları incelemesi için tebligat yapılan durumda, itirazın altmış günlük inceleme süresi içinde yazılı bildirilmesi gerekir.
- İdarenin sonradan yaptığı değişiklik: YİGŞ 40/9 kapsamındaki değişikliklere, tebliğden itibaren en geç on beş gün içinde gerekçeli dilekçeyle itiraz edilir.
- Ataşman ve ilgili defterler: YİGŞ 28’de, imzalanmayan veya ihtirazi kayıtla imzalanan kayıtlar için, belgenin gösterildiği tarihten başlayan on günlük yazılı karşı görüş usulü ayrıca düzenlenmiştir.
- Yapı denetim görevlisiyle anlaşmazlık: YİGŞ 51’de, anlaşmazlığın ortaya çıktığı günden başlayan on beş günlük gerekçeli başvuru usulü bulunur. Hakedişe ilişkin özel düzenlemeler ayrıca gözetilmelidir.
Bu süreler birbirinin yerine kullanılmamalıdır. İtirazda ilgili hakediş, imalat, miktar, fiyat ve gerekçe belirtilmeli; başvurunun idareye ulaştığı belgelenmelidir. Önceki dönem dosyalarında ise sözleşmeye alınan metin ve ilgili hükümlerin yargısal iptal süreci ayrıca incelenmeden, eski ihtirazi kayıt kalıplarından kesin sonuç çıkarılmamalıdır.
Ek işin bedeli hangi yöntemle hesaplanır?
Talebin dayanağı ile hesap yöntemi uyumlu olmalıdır. Mevcut sözleşme kalemindeki artış, sözleşmede fiyatı bulunmayan yeni iş ve sözleşme dışında kaldığı ileri sürülen imalat aynı hesapla değerlendirilemez.

Sözleşme kapsamında yeni fiyat belirlenmesi gerekiyorsa YİGŞ 22’deki analiz, rayiç, onay ve uyuşmazlık usulü izlenir. Güncel düzenlemede fiyat farkı öngörülen ve öngörülmeyen işler bakımından farklı hesap esasları bulunduğundan, yalnız güncel piyasa tekliflerinin toplanması yeterli olmaz. Yeni fiyatın, proje değişikliği onayından itibaren otuz gün içinde ve her hâlükârda imalata başlanmadan önce belirlenmesi esastır.
Hesap dosyasında ayrıca çıkarılan işler, daha önce ödenmiş tutarlar, revize miktarlar ve mükerrer talepler gösterilmelidir. Bedel, fiyat farkı ve süre uzatımına bağlı talepler ayrı kalemler hâlinde kurulmalıdır. Bilirkişinin değerlendireceği teknik miktar ve maliyet soruları ile mahkemenin çözeceği yetki ve hukuki nitelendirme soruları da ayrılmalıdır.
Sözleşmeye dayanmak mümkün değilse başka bir talep kurulabilir mi?
4735 sayılı Kanunun 36. maddesi, hüküm bulunmayan hâllerde Borçlar Kanunu hükümlerine başvurulmasını öngörür. Somut ilişkiye göre TBK 526 ve devamındaki vekâletsiz iş görme veya TBK 77 ve devamındaki sebepsiz zenginleşme hükümleri bakımından ayrıca değerlendirme yapılabilir.
Ancak bunlar, yazılı talimat ve iş artışı sınırlamalarını otomatik olarak etkisizleştiren tahsil yolları değildir. İşin kimin hesabına yapıldığı, iş sahibinin menfaatine ve varsayılan iradesine uygunluk, zorunlu veya yararlı giderler, zenginleşme ve haklı sebep gibi koşullar kendi hukuki çerçevesinde incelenir. İdarenin imalatı kullanması önemli bir olgu olabilir; tek başına talep edilen bütün maliyet ve kârın kabulünü sağlamaz.
Yüklenicinin hukuka uygun bir sözleşmesel alacağı varsa öncelikle bu ilişki değerlendirilir. Sözleşme dışı bir hukuki sebebe geçildiğinde hem ispatlanacak koşulların hem de istenebilecek tutarın değişebileceği dikkate alınmalıdır.
İdareye başvuru, Yüksek Fen Kurulu ve dava yolu nasıl ayrılır?
İlk yazılı başvuruda imalatın tanımı, sözleşmeden ayrıldığı nokta, talimat ve onay kayıtları, metraj, hesap yöntemi ve ödeme talebi açıkça gösterilmelidir. Yapı denetim görevlisiyle anlaşmazlıklarda YİGŞ 51, idarenin başvuruyu en çok iki ay içinde inceleyip kararını bildirmesini öngörür. Cevapsızlık veya verilen karara razı olunmaması hâlinde sözleşmenin uyuşmazlık hükümleri değerlendirilir.
Yüksek Fen Kurulu başvurusu ayrıca incelenebilecek bir yoldur. 4735 sayılı Kanunun ek 1 ve ek 2. maddeleri; ilave işler, fiyat tespiti ve doküman uyumsuzluğu gibi sözleşme anlaşmazlıklarını kapsar. Ek 2’deki yol için anlaşmazlığın yargılama veya Sayıştay incelemesine konu edilmemiş olması aranır. Yüklenici itirazı, kesin kabul aşaması tamamlanıncaya kadar sözleşmeyi düzenleyen idareye yazılı yapılır; idare bunu en geç otuz gün içinde Kurula gönderir. Kurulun karar süresi en çok altmış gündür. Yeni birim fiyat anlaşmazlıklarında YİGŞ 22’nin özel tutanak ve intikal usulü de gözetilir.
Kurula başvuru imkânı, önceki hakediş ve kesin hesap itiraz sürelerinin önemsiz olduğu anlamına gelmez. Dava açılmasının Kurul yoluna etkisi nedeniyle başvuru sırası da dosyanın mevcut aşamasına göre belirlenmelidir.
4735 kapsamındaki özel hukuk niteliğindeki yapım sözleşmesinden doğan bedel uyuşmazlığında kural olarak adli yargı yolu değerlendirilir. HMK 2 uyarınca genel görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir; ticari dava koşulları oluşuyorsa ticaret mahkemesinin görevi incelenir. Yüklenicinin şirket olması tek başına ticaret mahkemesini görevli yapmaz. Uyuşmazlık ticari nitelikte bir para alacağı davasıysa TTK 5/A kapsamındaki dava şartı arabuluculuk ayrıca gözetilir. Sözleşmedeki geçerli tahkim hükümleri de kontrol edilmelidir.
4735 sayılı Kanunun ek 2. maddesinin güncel metni, Kurul kararının idarece uygulanmasından kaynaklı davaların sözleşme tarafları arasında adli yargıda görüleceğini ayrıca düzenler. Bu yol, ihale aşamasındaki şikâyet ve itirazen şikâyet süreciyle karıştırılmamalıdır.
Zamanaşımı ve talep dosyası birlikte değerlendirilmelidir
Hakedişe itiraz süresi ile alacağın zamanaşımı farklıdır. Eser sözleşmesinden doğan bedel alacağı bakımından TBK 147/6’daki beş yıllık süre; sebepsiz zenginleşme talebinde ise TBK 82’deki öğrenmeden başlayan iki yıllık ve her hâlde zenginleşmeden başlayan on yıllık süre ayrı ayrı değerlendirilir. Başlangıç tarihi, muacceliyet ve hukuki nitelendirme dosya üzerinden belirlenmelidir; her talebe aynı süre uygulanmaz.
Sonuç olarak yüklenicinin dosyası, ilk kapsam, yetkili talimat, onaylı değişiklik, gerçekleşen imalat, uygun hesap ve zamanında itiraz bağlantısını görünür kılmalıdır. İdarenin “iş yapıldı” kabulü bu zincirin yalnız bir bölümüdür. Ödeme talebinin hangi hukuki sebebe dayandığı ve hangi belgelerle desteklendiği, izlenecek yolu belirler.
Bu makale genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut hukuki sorunlarınız için bir avukata danışmanız gerekir.

