Bayi veya Distribütör Markayı Kendi Adına Tescil Ettirdiyse Ne Yapılır?

Bir bayi veya distribütör, üreticinin ya da markanın gerçek sahibinin izni olmaksızın markayı kendi adına tescil ettirmiş olabilir. Sicilde bayinin adının görünmesi, önceki hak sahipliği ve ticari ilişki bakımından uyuşmazlığın kesin olarak onun lehine sonuçlandığı anlamına gelmez. Ancak markanın gerçekte kime ait olduğu ve hangi hukukî yola başvurulabileceği belgelerle belirlenmelidir.

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK), ticari vekil veya temsilcinin izinsiz marka başvurusu için özel bir itiraz nedeni öngörür. Marka tescil edilmişse belirli koşullarda kullanımın yasaklanması veya tescilin gerçek hak sahibine devri istenebilir. Başvuruya itiraz, markanın devri ve hükümsüzlük davası farklı hukukî yollardır.

Önce marka sicili ve başvurunun hangi aşamada olduğu belirlenmelidir

İlk inceleme, markanın gerçekten kimin adına kayıtlı olduğunun ve dosyanın henüz başvuru aşamasında mı yoksa tescil edilmiş durumda mı bulunduğunun belirlenmesidir. TÜRKPATENT Marka Araştırma ekranında marka adı, başvuru sahibi, başvuru ve tescil bilgileri ile mal ve hizmet sınıfları araştırılabilir. Gerektiğinde sicil kayıtları ve başvuru dosyasındaki belgeler ayrıca temin edilmelidir.

İncelemede yalnız marka adını aramak yeterli değildir. Sözcük markası ile şekil markası, başvuru tarihi ile bültende yayım tarihi, başvuruda gösterilen kişi ile güncel sicil sahibi ve markanın kapsadığı sınıflar ayrı ayrı karşılaştırılmalıdır. Birden fazla ülkeye yayılan dağıtım ağında Türkiye’deki kayıt ile yabancı ülkelerdeki kayıtlar da birbirine karıştırılmamalıdır.

SMK m.6/2 ve m.10: Ticari vekil veya temsilcinin izinsiz tescili

SMK m.6/2 uyarınca, ticari vekil veya temsilcinin marka sahibinin izni olmaksızın ve haklı bir sebebe dayanmaksızın markanın aynısını veya ayırt edilemeyecek kadar benzerini kendi adına tescil ettirmek için yaptığı başvuru, marka sahibinin itirazı üzerine reddedilir. Aynı Kanun’un 10. maddesi, belirli koşullarla tescil sonrasında marka sahibine özel talepler tanır.

Bu hükümler bakımından dört temel nokta araştırılır: markanın önceki hak sahibinin kim olduğu; başvuruyu yapan kişinin marka sahibiyle ticari vekillik veya temsilcilik niteliği taşıyan ilişkisinin bulunup bulunmadığı; marka sahibinin tescile izin verip vermediği ve başvuruyu haklı kılan bir sebebin olup olmadığı. Ayrıca başvurulan işaretin, önceki markayla aynı veya ayırt edilemeyecek kadar benzer olması önemlidir.

Her bayi veya distribütör otomatik olarak ticari temsilci sayılır mı?

Hayır. Sözleşmenin başlığında “bayilik”, “distribütörlük” veya “acentelik” yazması tek başına belirleyici değildir. Taraflar arasındaki fiilî ilişki, markanın hangi amaçla kullandırıldığı, temsil ve pazarlama yetkileri, önceki yazışmalar ve sözleşmesel yükümlülükler birlikte değerlendirilmelidir. Aynı nedenle, sözleşmede “temsilci” sözcüğünün bulunmaması da özel hükümlerin uygulanamayacağını tek başına göstermez.

Örneğin distribütörün markayı ürünleri tanıtmak için kullanma yetkisi bulunması, markayı kendi adına tescil ettirme yetkisinin de verildiği anlamına gelmez. Buna karşılık taraflar markanın yerel pazarda distribütör adına tesciline açıkça izin vermiş veya hak sahipliğini farklı biçimde düzenlemiş olabilir. İzin, sözleşme ve işlem tarihleri üzerinden incelenmelidir.

Bayi henüz marka başvurusu yaptıysa nasıl itiraz edilir?

Başvuru Resmî Marka Bülteni’nde yayımlanmış ve tescil henüz tamamlanmamışsa, SMK m.18 uyarınca yayım tarihinden itibaren iki ay içinde TÜRKPATENT’e yazılı, gerekçeli yayıma itiraz yapılabilir. Gerekçeler süresi içinde sunulmalı; itiraz inceleme ücretinin ödenmesi ve ödendiğine ilişkin bilginin Kuruma iletilmesi de aynı süre içinde gerçekleştirilmelidir.

Ticari vekil veya temsilci ilişkisi mevcutsa SMK m.6/2; önceki tescilsiz marka veya ticarette kullanılan işaretten doğan haklar varsa m.6/3; kötü niyet iddiası somut delillerle destekleniyorsa m.6/9 değerlendirilebilir. Daha önce Türkiye’de tescilli bir marka varsa diğer nispi ret nedenlerinin koşulları da ayrıca incelenir. Bu hukuki nedenler birbirinin otomatik alternatifi değildir: Her birinin farklı ispat unsurları vardır.

Yayıma itiraz hakkında verilen Kurum kararına karşı kanunî koşullar çerçevesinde SMK m.20 uyarınca bildirimden itibaren iki ay içinde yeniden inceleme talep edilebilir. Kurumun nihai kararının yargısal denetiminde ise SMK m.156/2 kapsamındaki Ankara Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesinin görev ve yetki rejimi dikkate alınır. İtiraz takvimi ile mahkemeye başvuru takvimi birbirinden ayrılmalıdır.

Marka tescil edilmişse devri talep edilebilir mi?

Evet, ancak SMK m.10’daki şartlar mevcutsa. Marka sahibinin izni olmadan markanın aynı veya ayırt edilemeyecek kadar benzeri ticari vekil ya da temsilci adına tescil edilmiş ve bu kişinin haklı bir sebebi yoksa gerçek marka sahibi, mahkemeden markasının kullanımının yasaklanmasını veya söz konusu tescilin kendisine devredilmesini isteyebilir.

Burada tescilin devri, sicildeki marka hakkının davacıya geçirilmesini amaçlar. Kullanımın yasaklanması ise uyuşmazlık konusu markanın kullanılmasına yöneliktir. Talebin kapsamı ve birlikte veya kademeli ileri sürülme biçimi somut uyuşmazlığa göre belirlenir; mahkeme kararı olmadan sicilde otomatik bir değişiklik meydana gelmez.

SMK m.10’un uygulanması için sadece taraflar arasında ticari ilişki bulunduğunu göstermek yeterli olmayabilir. Davacının marka üzerindeki önceki hak sahipliğini, ticari ilişkinin niteliğini, tescilin izinsiz gerçekleştirildiğini ve karşı tarafın ileri sürebileceği haklı sebebi değerlendirmeye elverişli deliller önem taşır.

Hükümsüzlük davası ile markanın devri arasındaki fark nedir?

SMK m.25/1’e göre Kanun’un 5 veya 6. maddesindeki ret nedenlerinden biri mevcutsa markanın hükümsüzlüğüne mahkemece karar verilebilir. Dolayısıyla koşulları varsa ticari vekil veya temsilcinin izinsiz başvurusu (m.6/2), önceki işaret üzerindeki haklar (m.6/3) ya da kötü niyet (m.6/9) hükümsüzlük gerekçesi olarak ileri sürülebilir.

Devir talebi markanın davacıya geçmesini; hükümsüzlük ise hukuka aykırı tescilin ortadan kaldırılmasını hedefler. SMK m.27/1 uyarınca hükümsüzlük kararı kural olarak başvuru tarihinden itibaren etkili olur. Bu nedenle uyuşmazlıkta yalnız tescilin ortadan kalkması mı, yoksa marka hakkının gerçek hak sahibi adına devam etmesi mi istendiği açıkça belirlenmelidir.

Hükümsüzlük davası, dava tarihindeki sicil sahibine veya hukukî halefine yöneltilir; TÜRKPATENT bu davada davalı gösterilmez (SMK m.25/3). Kurumun kararının iptali davası ile marka hükümsüzlük davası bu açıdan da farklıdır. Ayrıca SMK m.26’da düzenlenen markanın iptali, izinsiz bayi tesciline karşı açılan hükümsüzlük davasıyla aynı kurum değildir.

Beş yıl sessiz kalınması davayı etkiler mi?

SMK m.25/6, sonraki tarihli markanın kullanıldığını bilen veya bilmesi gereken önceki marka sahibinin birbirini izleyen beş yıl sessiz kalmasına belirli sonuçlar bağlar. Ancak sonraki marka tescili kötü niyetliyse bu düzenlemedeki istisna ayrıca dikkate alınmalıdır. Her uyuşmazlığa uygulanacak genel ve koşulsuz bir “beş yıl sonra dava açılamaz” kuralı bulunduğu söylenemez. Kullanımdan haberdar olma, sessiz kalınan dönem ve ileri sürülen hukuki dayanak ayrıca araştırılır.

Kötü niyet, bayilik sözleşmesi ve haksız rekabet nasıl değerlendirilir?

Bayi veya distribütörün markayı daha önceden tanıyor olması, tek başına kötü niyeti kesin olarak ispatlamaz. Ancak marka sahibinin önceden oluşturduğu ticari kimliği bildiği hâlde markayı kendi adına almak için girişimde bulunması, tescili üreticinin piyasaya erişimini engellemek amacıyla kullanması, devir karşılığında haksız menfaat istemesi veya daha önceki sözleşmesel açıklamalarla çelişen davranışları somut olayda kötü niyet değerlendirmesi bakımından önem taşıyabilir.

Bayilik ve distribütörlük sözleşmesinde marka mülkiyetinin üreticide kaldığına, markanın yalnız sözleşme süresince kullanılabileceğine, distribütörün kendi adına tescil başvurusu yapamayacağına veya iş birliği sona erince marka kullanımını bırakacağına ilişkin hükümler bulunabilir. Bu kayıtların ihlali, koşullarına göre Türk Borçlar Kanunu m.112 çerçevesinde sözleşmeye aykırılık ve zarar sorumluluğu yönünden incelenebilir. Her bayilik ilişkisine vekâlet hükümleri kendiliğinden uygulanmaz.

Ayrıca ticari faaliyetlerde karıştırılmaya yol açan veya dürüstlük kuralıyla bağdaşmayan belirli davranışlar, Türk Ticaret Kanunu m.54–56 kapsamında haksız rekabet yönünden değerlendirilebilir. Bununla birlikte salt marka başvurusunun varlığından otomatik olarak haksız rekabet, tazminat borcu veya ceza sorumluluğu sonucu çıkarılamaz. İleri sürülecek her talep kendi koşullarında incelenir.

Hak sahipliğini ve izinsiz tescili hangi belgeler gösterebilir?

İlk aşamada aşağıdaki belge grupları, hangi olguyu ispatlamaya yarayacakları belirtilerek bir araya getirilmelidir:

• Marka sicili: Başvuru ve tescil numaraları, yayım tarihleri, başvuru sahibi, güncel sicil sahibi, işaret örneği ve mal/hizmet sınıfları.
• Önceki hak sahipliği: Yurt içi veya yurt dışı marka kayıtları, tarihli ürün ambalajları, kataloglar, faturalar, ticari tanıtım ve kullanım belgeleri.
• Ticari ilişkinin niteliği: Bayilik, distribütörlük, acentelik, lisans ve gizlilik sözleşmeleri; ek protokoller, yetkilendirme belgeleri ve karşılıklı yazışmalar.
• İzin ve başvuru süreci: Markanın kimin adına tescil edilebileceğine ilişkin yazışmalar, verilen veya verilmediği ileri sürülen izinler, başvuru zamanlaması ve taraf açıklamaları.
• Uyuşmazlığın etkileri: Pazar yeri kayıtları, ürünlerin satış biçimi, müşterilere yapılan bildirimler, kullanımın engellendiğine ilişkin yazışmalar ve varsa zarar belgeleri.

Belgelerin tarihlerinin, kaynağının ve bütünlüğünün korunması önemlidir. Ticari sır veya kişisel veri içeren kayıtlar gereksiz şekilde üçüncü kişilere aktarılmamalı; deliller hukuka uygun yöntemlerle muhafaza edilmelidir. Tek bir fatura veya yalnız sözleşmede yer alan bir ifade bütün hak sahipliği tartışmasını her durumda çözmez.

Devam eden kullanım veya yeni devir riski varsa ne yapılabilir?

Uyuşmazlık sürerken markanın üçüncü kişilere devredilmesi, üreticinin ürünlerini kullanmasının engellenmesi ya da piyasada karışıklık oluşması riski doğabilir. Bu durumda somut talep ve yaklaşık ispat durumu çerçevesinde ihtiyati tedbir değerlendirmesi yapılabilir. HMK m.389 genel tedbir koşullarını; marka hakkına tecavüz bağlamında SMK m.159 ilgili özel koşulları düzenler.

Tedbir, yalnız başvuru yapılmasıyla kendiliğinden doğmaz. Korunması istenen hak, gecikmenin yaratacağı risk, talebin ölçülülüğü ve uygulanacak tedbir rejimi mahkemece değerlendirilir. Ayrıca marka hakkına tecavüz veya başka bir zarar iddiasına bağlı tazminat istenecekse ayrı maddi şartlar ve ispat gereklilikleri bulunmaktadır. Ticari davalarda para alacağı veya tazminat talebinin dava şartı arabuluculuğa tabi olup olmadığı da talebin niteliğine göre ayrıca kontrol edilmelidir (TTK m.5/A).

Marka yabancı bir ülkede bayi adına tescil edilmişse

Türkiye’de yapılmış bir marka tescili ile başka bir ülkenin sicilinde yer alan tescil aynı işlem değildir. Marka hakları kural olarak ülkeseldir; uluslararası tescil sistemleri de ilgili ülkede korumanın kapsamı ve uygulanacak usul bakımından yerel hukuk incelemesi gerektirir. Bu nedenle Türkiye’deki SMK m.10 yolunun yabancı bir marka sicilini kendiliğinden değiştireceği varsayılamaz.

Yabancı ülkede başvurunun hangi aşamada olduğu, yerel itiraz veya devir hükümleri, distribütörlük sözleşmesinin uygulanacak hukuk ve uyuşmazlık çözümü kayıtları ile ilgili ülkenin sicil usulü birlikte değerlendirilmelidir. Dünya Fikrî Mülkiyet Örgütünün (WIPO) marka koruması açıklaması da ülkeler bazında koruma ayrımını ortaya koymaktadır.

Uygulamada yol haritası: Hangi işlem hangi sırayla incelenmeli?

1. Sicili belirleyin: Marka başvurusunun ülkesini, sahibini, bülten ve tescil tarihlerini, sınıflarını doğrulayın.
2. Önceki hakkı ve ilişkiyi inceleyin: Marka mülkiyeti, ticari temsil, lisans ve tescil izni belgelerini tarih sırasıyla karşılaştırın.
3. Başvuru hâlindeki süreyi kontrol edin: Yayım yapılmışsa SMK m.18 itiraz süresini ve başvuru gerekçelerini ayrı değerlendirin.
4. Tescil sonrasındaki hedefi seçin: SMK m.10 kapsamında devir veya kullanım yasağı; şartları varsa SMK m.25 kapsamında hükümsüzlük seçeneklerini ayırın.
5. Ek talepleri değerlendirin: Sözleşmeye aykırılık, haksız rekabet, tazminat, delil tespiti ve ihtiyati tedbir koşullarını somut olayla ilişkilendirin.

Sık sorulan sorular

Marka Türkiye’de önceden tescil edilmemişse yine itiraz edilebilir mi?

Önceki Türk tescilinin bulunmaması, her durumda itiraz olanağını ortadan kaldırmaz. SMK m.6/3’te düzenlenen tescilsiz marka veya ticarette kullanılan işarete ilişkin önceki haklar, m.6/9’daki kötü niyet ve şartları mevcutsa m.6/2 ayrı ayrı incelenebilir. Hak sahipliğinin nasıl ispatlanacağı belirleyicidir.

Bayilik sözleşmesi sona erince bayinin marka tescili kendiliğinden silinir mi?

Hayır. Sözleşmenin sona ermesi, sicildeki marka tescilini kendiliğinden terkin etmez. Sözleşme hükümleri ve sona erme tarihi, kullanılabilecek hukukî yol ve karşı tarafın yetkisinin kapsamı açısından önemlidir.

Bayi markayı başka bir şirkete devrettiyse ne olur?

Öncelikle güncel sicil sahibi ve devir zinciri belirlenmelidir. Hükümsüzlük davasında SMK m.25/3’ün sicildeki hak sahibi ve hukukî halefe ilişkin düzenlemesi önem taşır. Devir talebinin kimlere yöneltileceği ve geçici önlemler, yapılmış işlemler ve hukukî sıfatlar esas alınarak ayrıca değerlendirilir.

Sonuç

Bayi veya distribütörün markayı kendi adına tescil ettirmesi karşısında tek bir dava veya başvuru yolu yoktur. Başvuru aşamasında itiraz, tescilden sonra koşulları varsa markanın devri veya kullanımın yasaklanması ve ayrıca hükümsüzlük seçenekleri birbirinden ayrılmalıdır. En önemli inceleme, markanın önceki hak sahibini, tarafların ticari ilişkisini, tescile ilişkin izni ve sicildeki güncel durumu aynı belge zincirinde ortaya koymaktır.

Bu makale genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut hukuki sorunlarınız için bir avukata danışmanız gerekir.